Michèle TILLARD, Lycée Montesquieu, 72000 LE MANS - 07/01/2015

Adapter à la mal-voyance Clavier virtuel Le Bailly en ligne Le Liddle Scott Le T L G

Les Heures (Ordre, Justice et Paix) suivant Dionysos, bas-relief (Musée du Louvre)

VERSION N° 8 : Lysias, Sur le meurtre d'Ératosthène

Au point où vous en êtes dans l’apprentissage de la version, vous pouvez à présent vous attaquer à de « vraies » version, destinées à des classes préparatoires littéraires, ou à des préparations d’agrégation. Vous en trouverez un certain nombre sur mon site, Philo-lettres, dans la « page de l’helléniste ».
Je vous propose de vous lancer dès à présent dans la version du mois d'avril 2011 : Un plaidoyer pour un mari qui a assassiné l'amant de sa femme.
Elle peut vous sembler, au premier abord, assez difficile ; mais nous allons, comme d’habitude, affronter les difficultés les unes après les autres, en nous appuyant sur les outils déjà connus et sur le kit de survie.

Première étape 

Prenons connaissance du texte dans son ensemble.

Un cocu bien naïf...

[1,6] Ἐγὼ γάρ, ὦ ᾿Αθηναῖοι, ἐπειδὴ ἔδοξέ μοι γῆμαι καὶ γυναῖκα ἠγαγόμην εἰς τὴν οἰκίαν, τὸν μὲν ἄλλον χρόνον οὕτω διεκείμην ὥστε μήτε λυπεῖν μήτε λίαν ἐπ' ἐκείνῃ εἶναι ὅ τι ἂν ἐθέλῃ ποιεῖν, ἐφύλαττόν τε ὡς οἷόν τε ἦν, καὶ προσεῖχον τὸν νοῦν ὥσπερ εἰκὸς ἦν. Ἐπειδὴ δέ μοι παιδίον γίγνεται, ἐπίστευον ἤδη καὶ πάντα τὰ ἐμαυτοῦ ἐκείνῃ παρέδωκα, ἡγούμενος ταύτην οἰκειότητα μεγίστην εἶναι.

[1,7] Ἐν μὲν οὖν τῷ πρώτῳ χρόνῳ, ὦ ᾿Αθηναῖοι, πασῶν ἦν βελτίστη· καὶ γὰρ οἰκονόμος δεινὴ καὶ φειδωλὸς {ἀγαθὴ} καὶ ἀκριβῶς πάντα διοικοῦσα· ἐπειδὴ δέ μοι ἡ μήτηρ ἐτελεύτησε, πάντων τῶν κακῶν ἀποθανοῦσα αἰτία μοι γεγένηται.

[1,8] Ἐπ' ἐκφορὰν γὰρ αὐτῇ ἀκολουθήσασα ἡ ἐμὴ γυνὴ ὑπὸ τούτου τοῦ ἀνθρώπου ὀφθεῖσα, χρόνῳ διαφθείρεται· ἐπιτηρῶν γὰρ τὴν θεράπαιναν τὴν εἰς τὴν ἀγορὰν βαδίζουσαν καὶ λόγους προσφέρων ἀπώλεσεν αὐτήν.

[1,9] Πρῶτον μὲν οὖν, ὦ ἄνδρες, (δεῖ γὰρ καὶ ταῦθ' ὑμῖν διηγήσασθαἰ) οἰκίδιον ἔστι μοι διπλοῦν, ἴσα ἔχον τὰ ἄνω τοῖς κάτω κατὰ τὴν γυναικωνῖτιν καὶ κατὰ τὴν ἀνδρωνῖτιν. Ἐπειδὴ δὲ τὸ παιδίον ἐγένετο ἡμῖν, ἡ μήτηρ αὐτὸ ἐθήλαζεν· ἵνα δὲ μή, ὁπότε λοῦσθαι δέοι, κινδυνεύῃ κατὰ τῆς κλίμακος καταβαίνουσα, ἐγὼ μὲν ἄνω διῃτώμην, αἱ δὲ γυναῖκες κάτω.

[1,10] Καὶ οὕτως ἤδη συνειθισμένον ἦν, ὥστε πολλάκις ἡ γυνὴ ἀπῄει κάτω καθευδήσουσα ὡς τὸ παιδίον, ἵνα τὸν τιτθὸν αὐτῷ διδῷ καὶ μὴ βοᾷ. Καὶ ταῦτα πολὺν χρόνον οὕτως ἐγίγνετο, καὶ ἐγὼ οὐδέποτε ὑπώπτευσα, ἀλλ' οὕτως ἠλιθίως διεκείμην, ὥστε ᾤμην τὴν ἐμαυτοῦ γυναῖκα πασῶν σωφρονεστάτην εἶναι τῶν ἐν τῇ πόλει.

[1,11] Προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου, ὦ ἄνδρες, ἧκον μὲν ἀπροσδοκήτως ἐξ ἀγροῦ, μετὰ δὲ τὸ δεῖπνον τὸ παιδίον ἐβόα καὶ ἐδυσκόλαινεν ὑπὸ τῆς θεραπαίνης ἐπίτηδες λυπούμενον, ἵνα ταῦτα ποιῇ· ὁ γὰρ ἅνθρωπος ἔνδον ἦν· ὕστερον γὰρ ἅπαντα ἐπυθόμην.

[1,12] Καὶ ἐγὼ τὴν γυναῖκα ἀπιέναι ἐκέλευον καὶ δοῦναι τῷ παιδίῳ τὸν τιτθόν, ἵνα παύσηται κλᾶον. Ἡ δὲ τὸ μὲν πρῶτον οὐκ ἤθελεν, ὡς ἂν ἀσμένη με ἑωρακυῖα ἥκοντα δὶα χρόνου· ἐπειδὴ δὲ ἐγὼ ὠργιζόμην καὶ ἐκέλευον αὐτὴν ἀπιέναι, « ἵνα σύ γε » ἔφη « πειρᾷς ἐνταῦθα τὴν παιδίσκην· καὶ πρότερον δὲ μεθύων εἷλκες αὐτήν.» Κἀγὼ μὲν ἐγέλων, [1,13] ἐκείνη δὲ ἀναστᾶσα καὶ ἀπιοῦσα προστίθησι τὴν θύραν, προσποιουμένη παίζειν, καὶ τὴν κλεῖν ἐφέλκεται. Κἀγὼ τούτων οὐδὲν ἐνθυμούμενος οὐδ' ὑπονοῶν ἐκάθευδον ἄσμενος, ἥκων ἐξ ἀγροῦ.

[1,14] Ἐπειδὴ δὲ ἦν πρὸς ἡμέραν, ἧκεν ἐκείνη καὶ τὴν θύραν ἀνέῳξεν. Ἐρομένου δέ μου τί αἱ θύραι νύκτωρ ψοφοῖεν, ἔφασκε τὸν λύχνον ἀποσβεσθῆναι τὸν παρὰ τῷ παιδίῳ, εἶτα ἐκ τῶν γειτόνων ἐνάψασθαι. Ἐσιώπων ἐγὼ καὶ ταῦτα οὕτως ἔχειν ἡγούμην. Ἐδοξε δέ μοι, ὦ ἄνδρες, τὸ πρόσωπον ἐψιμυθιῶσθαι, τοῦ ἀδελφοῦ τεθνεῶτος οὔπω τριάκονθ' ἡμέρας· ὅμως δ' οὐδ' οὕτως οὐδὲν εἰπὼν περὶ τοῦ πράγματος ἐξελθὼν ᾠχόμην ἔξω σιωπῇ.

Il s’agit d’un plaidoyer, écrit par Lysias pour un mari qui a assassiné l’amant de sa femme. Un tel acte vaudrait aujourd’hui à son auteur quelques années de prison, même avec des circonstances atténuantes… Il n’en était pas de même dans l’antiquité grecque : l’amant mettait en effet en péril la transmission familiale, et un tel meurtre, surtout lorsque l’adultère était surpris en flagrant délit, ne donnait pas lieu à un châtiment. Encore fallait-il démontrer la culpabilité de l’homme assassiné : c’est ce à quoi s’emploie ici Lysias.

Nous avons ici affaire à un récit : il faudra donc être attentif aux marques de temps et de lieu (essentiels dans une affaire criminelle…), aux personnes, aux temps des verbes…

Deuxième étape : analyse et traduction du texte par paragraphe.

[1,6] Ἐγὼ γάρ, ὦ ᾿Αθηναῖοι, [ἐπειδὴ ἔδοξέ μοι γῆμαι καὶ γυναῖκα ἠγαγόμην εἰς τὴν οἰκίαν], τὸν μὲν ἄλλον χρόνον οὕτω διεκείμην ὥστε μήτε λυπεῖν μήτε λίαν ἐπ' ἐκείνῃ εἶναι [ὅ τι ἂν ἐθέλῃ ποιεῖν], ἐφύλαττόν τε (ὡς οἷόν τε ἦν), καὶ προσεῖχον τὸν νοῦν (ὥσπερ εἰκὸς ἦν). [Ἐπειδὴ δέ μοι παιδίον γίγνεται], ἐπίστευον ἤδη καὶ πάντα τὰ ἐμαυτοῦ ἐκείνῃ παρέδωκα, ἡγούμενος [ ταύτην οἰκειότητα μεγίστην εἶναι.]

Comme d’habitude, nous procèderons à une analyse grammaticale rigoureuse pour chaque §.

[1,7] Ἐν μὲν οὖν τῷ πρώτῳ χρόνῳ, ὦ ᾿Αθηναῖοι, πασῶν ἦν βελτίστη· καὶ γὰρ οἰκονόμος δεινὴ καὶ φειδωλὸς {ἀγαθὴ} καὶ ἀκριβῶς πάντα διοικοῦσα· [ἐπειδὴ δέ μοι ἡ μήτηρ ἐτελεύτησε, πάντων τῶν κακῶν ἀποθανοῦσα αἰτία μοι γεγένηται.

Aucune difficulté particulière dans ce § : noter l’opposition de deux temps : une première époque (Ἐν μὲν οὖν τῷ πρώτῳ χρόνῳ), où la jeune femme était probablement sous l’autorité et la surveillance de sa belle-mère ; une seconde, où celle-ci est morte (ἐπειδὴ δέ μοι ἡ μήτηρ ἐτελεύτησε), et où la jeune épouse va prendre plus de liberté. L’ironie du sort voudra que ce soit précisément en sortant de la maison pour suivre les funérailles que la jeune femme rencontrera son séducteur !

Pour la traduction, voir ici.

[1,8] Ἐπ' ἐκφορὰν γὰρ αὐτῇ ἀκολουθήσασα ἡ ἐμὴ γυνὴ ὑπὸ τούτου τοῦ ἀνθρώπου ὀφθεῖσα, χρόνῳ διαφθείρεται· ἐπιτηρῶν γὰρ τὴν θεράπαιναν τὴν εἰς τὴν ἀγορὰν βαδίζουσαν καὶ λόγους προσφέρων ἀπώλεσεν αὐτήν.

[1,9] Πρῶτον μὲν οὖν, ὦ ἄνδρες, (δεῖ γὰρ καὶ ταῦθ' ὑμῖν διηγήσασθαἰ) οἰκίδιον ἔστι μοι διπλοῦν, ἴσα ἔχον τὰ ἄνω τοῖς κάτω κατὰ τὴν γυναικωνῖτιν καὶ κατὰ τὴν ἀνδρωνῖτιν. Ἐπειδὴ δὲ τὸ παιδίον ἐγένετο ἡμῖν, ἡ μήτηρ αὐτὸ ἐθήλαζεν·[ἵνα δὲ μή, (ὁπότε λοῦσθαι δέοι,) κινδυνεύῃ κατὰ τῆς κλίμακος καταβαίνουσα], ἐγὼ μὲν ἄνω διῃτώμην, αἱ δὲ γυναῖκες κάτω.

[1,10] Καὶ οὕτως ἤδη συνειθισμένον ἦν, ὥστε πολλάκις ἡ γυνὴ ἀπῄει κάτω καθευδήσουσα ὡς τὸ παιδίον, (ἵνα τὸν τιτθὸν αὐτῷ διδῷ καὶ μὴ βοᾷ). Καὶ ταῦτα πολὺν χρόνον οὕτως ἐγίγνετο, καὶ ἐγὼ οὐδέποτε ὑπώπτευσα, ἀλλ' οὕτως ἠλιθίως διεκείμην, ὥστε ᾤμην [τὴν ἐμαυτοῦ γυναῖκα πασῶν τσωφρονεστάτην εἶναι τῶν ἐν τῇ πόλει].

[1,11] Προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου, ὦ ἄνδρες, ἧκον μὲν ἀπροσδοκήτως ἐξ ἀγροῦ, μετὰ δὲ τὸ δεῖπνον τὸ παιδίον ἐβόα καὶ ἐδυσκόλαινεν ὑπὸ τῆς θεραπαίνης ἐπίτηδες λυπούμενον, [ἵνα ταῦτα ποιῇὁ γὰρ ἅνθρωπος ἔνδον ἦν· ὕστερον γὰρ ἅπαντα ἐπυθόμην.

[1,12] Καὶ ἐγὼ [τὴν γυναῖκα ἀπιέναι] ἐκέλευον [καὶ δοῦναι τῷ παιδίῳ τὸν τιτθόν], ἵνα παύσηται κλᾶον. Ἡ δὲ τὸ μὲν πρῶτον οὐκ ἤθελεν, ὡς ἂν ἀσμένη με ἑωρακυῖα ἥκοντα δὶα χρόνου· ἐπειδὴ δὲ ἐγὼ ὠργιζόμην καὶ ἐκέλευον [αὐτὴν ἀπιέναι], « ἵνα σύ γε » ἔφη « πειρᾷς ἐνταῦθα τὴν παιδίσκην· καὶ πρότερον δὲ μεθύων εἷλκες αὐτήνΚἀγὼ μὲν ἐγέλων, [1,13] ἐκείνη δὲ ἀναστᾶσα καὶ ἀπιοῦσα προστίθησι τὴν θύραν, προσποιουμένη παίζειν, καὶ τὴν κλεῖν ἐφέλκεται. Κἀγὼ τούτων οὐδὲν ἐνθυμούμενος οὐδ' ὑπονοῶν ἐκάθευδον ἄσμενος, ἥκων ἐξ ἀγροῦ.

[1,14] [Ἐπειδὴ δὲ ἦν πρὸς ἡμέραν], ἧκεν ἐκείνη καὶ τὴν θύραν ἀνέῳξεν. (Ἐρομένου δέ μου) τί αἱ θύραι νύκτωρ ψοφοῖεν, ἔφασκε (τὸν λύχνον ἀποσβεσθῆναι τὸν παρὰ τῷ παιδίῳ, εἶτα ἐκ τῶν γειτόνων ἐνάψασθαι). Ἐσιώπων ἐγὼ καὶ (ταῦτα οὕτως ἔχειν) ἡγούμην. Ἐδοξε δέ μοι, ὦ ἄνδρες, (τὸ πρόσωπον ἐψιμυθιῶσθαι), (τοῦ ἀδελφοῦ τεθνεῶτος οὔπω τριάκονθ' ἡμέρας)· ὅμως δ' οὐδ' οὕτως οὐδὲν εἰπὼν περὶ τοῦ πράγματος ἐξελθὼν ᾠχόμην ἔξω σιωπῇ.